कुंभमेळा त्र्यंबकेश्वर: सिंहस्थ कुंभमेळा आणि कुशावर्त कुंड

कुंभमेळा चार ठिकाणी आळीपाळीने भरतो: प्रयागराज, हरिद्वार, उज्जैन आणि नाशिक-त्र्यंबक परिसर. पुराणकथेनुसार समुद्रमंथनानंतर अमृतकुंभासाठी देव आणि दानव यांच्यात संघर्ष झाला आणि अमृताचे थेंब या ठिकाणी पडले. युनेस्कोने कुंभमेळ्याचा समावेश मानवतेच्या अमूर्त सांस्कृतिक वारशाच्या प्रातिनिधिक यादीत केला आहे.

सिंहस्थ हे नाव सिंह राशीवरून आले आहे, कारण नाशिक-त्र्यंबकचा कुंभमेळा गुरू सिंह राशीत असण्याच्या काळाशी जोडलेला आहे. खुलासत-उत-तवारीख या जुन्या ऐतिहासिक ग्रंथात त्र्यंबकच्या एका यात्रेचा उल्लेख आढळतो, जी गुरूच्या सिंह राशीतील प्रवेशाच्या वेळी बारा वर्षांतून एकदा भरत असे. म्हणजेच या गावाचे कुंभमेळ्याशी असलेले नाते नवे नाही. मागील सिंहस्थ कुंभमेळा 2015 मध्ये झाला होता.

लोक सहसा नाशिक कुंभमेळा असे म्हणतात, पण या सोहळ्याची दोन केंद्रे आहेत आणि ती सुमारे 30 किलोमीटर अंतरावर आहेत [TO VERIFY]. नाशिकमधील रामकुंडाला वैष्णव परंपरेत विशेष महत्त्व आहे, तर त्र्यंबकचे कुशावर्त हे शैव साधूंचे प्रमुख स्नानस्थळ आहे. त्यामुळे आखाडे आणि सामान्य भाविक दोन्ही ठिकाणी विभागले जातात आणि काही मुख्य स्नाने दोन्ही परंपरांसाठी वेगवेगळ्या दिवशी येतात.

कुशावर्त कुंड हे त्र्यंबकमधील ते पवित्र कुंड आहे, जिथे इथली कुंभस्नाने होतात. त्याला गोदावरीचा एक स्रोत मानले जाते. कुंभमेळा नसलेल्या वर्षांतही भाविक दर्शनापूर्वी इथे स्नान करतात. या कुंडाच्या उभारणीचे श्रेय इंदूर संस्थानचे फडणवीस श्रीमंत सरदार रावसाहेब पारनेरकर यांना दिले जाते. कुंडाच्या काठावर त्यांचा व त्यांच्या पत्नीचा अर्धपुतळा आहे. स्थानिक परंपरेनुसार कुशावर्त हे नाव कुश गवताशी जोडलेले आहे. गौतम ऋषींनी या गवताच्या साहाय्याने नदीला इथे थांबवले, असे सांगितले जाते [TO VERIFY].

मोठ्या स्नानाच्या दिवशी कुंडापर्यंत पोहोचण्यावर प्रशासनाचे नियंत्रण राहण्याची शक्यता आहे, त्यामुळे तुमच्या सोयीच्या वेळी स्नान करता येईलच असे गृहीत धरू नका.

सध्याच्या कुंभमेळ्याची सुरुवात 31 ऑक्टोबर 2026 रोजी रामकुंडावरील ध्वजारोहणाने होणार होती आणि समारोप 24 जुलै 2028 रोजी असल्याचे सांगितले आहे [TO VERIFY]. प्रकाशित वेळापत्रकांमध्ये मुख्य स्नाने, ज्यांना अमृत स्नान आणि शाही स्नान असेही म्हणतात, पुढीलप्रमाणे दिली आहेत:

• पहिले अमृत स्नान: 2 ऑगस्ट 2027, रामकुंड आणि कुशावर्त [TO VERIFY]
• दुसरे अमृत स्नान: 31 ऑगस्ट 2027, रामकुंड आणि कुशावर्त [TO VERIFY]
• तिसरे अमृत स्नान (वैष्णव): 11 सप्टेंबर 2027, रामकुंड [TO VERIFY]
• तिसरे अमृत स्नान (शैव): 12 सप्टेंबर 2027, कुशावर्त [TO VERIFY]

यादीत 2028 पर्यंतच्या इतर तारखाही आहेत, जसे 27 फेब्रुवारी 2028 रोजी कुशावर्तावर महाशिवरात्री [TO VERIFY]. या तारखा बातम्या आणि प्रवास सूचींमधून घेतल्या आहेत, आम्ही पाहिलेल्या कोणत्याही शासकीय अधिसूचनेतून नव्हे. त्यामुळे आरक्षणापूर्वी नाशिक-त्र्यंबकेश्वर कुंभमेळा प्राधिकरणाच्या घोषणा अवश्य पाहा.

2027 मधील मुख्य स्नानांच्या दिवसांच्या आसपास मोठी गर्दी, वाहतुकीतील बदल आणि खोल्यांची टंचाई गृहीत धरा. तुमचा मुख्य उद्देश कुंभमेळा नसून कौटुंबिक विधी असेल, तर या दिवसांपासून वेगळी तारीख निवडणे सहसा सोपे जाते. अमृत स्नानाच्या दिवशी एखादा विधी करता येईल का, हे स्थानिक व्यवस्थेवर अवलंबून असते, त्यामुळे प्रवास ठरवण्यापूर्वी विचारून घ्या [TO VERIFY].

कालसर्प पूजा किंवा नारायण नागबली पूजा यांसाठी येणाऱ्या कुटुंबांनी आधी त्र्यंबकेश्वरला कसे जावे हे वाचावे आणि मग संपर्क पानावर संभाव्य तारखा गुरुजींना पाठवाव्यात.