त्र्यंबकेश्वर ज्योतिर्लिंग: मंदिराचा इतिहास आणि गोदावरी उगम

शिवपुराणानुसार ज्योतिर्लिंग म्हणजे असे स्थान, जिथे शिव प्रकाशाच्या अनंत स्तंभाच्या रूपात प्रकट झाले. कथेनुसार ब्रह्मा आणि विष्णू यांच्यात दोघांपैकी श्रेष्ठ कोण यावरून वाद झाला. तेव्हा ज्याचे टोक दिसत नाही अशा स्तंभाच्या रूपात शिव प्रकट झाले आणि त्यांनी दोघांना त्याचा अंत शोधण्यास सांगितले. आपल्याला अंत सापडला नाही हे विष्णूंनी मान्य केले, तर ब्रह्मदेवांनी अंत सापडल्याचा खोटा दावा केला.

गुजरातमधील सोमनाथपासून तमिळनाडूतील रामेश्वरमपर्यंत अशी बारा ज्योतिर्लिंगे पूजली जातात. त्र्यंबकेश्वर हे त्यांपैकी एक असून महाराष्ट्रातील भीमाशंकर आणि घृष्णेश्वर यांचाही त्यात समावेश आहे. त्र्यंबकेश्वर मंदिर नाशिक जिल्ह्यात आहे आणि येथील लिंगाचे स्वरूप हीच त्याची वेगळी ओळख आहे.

इथे येणारे भाविक सर्वाधिक याच गोष्टीबद्दल विचारतात. लिंगाची तीन मुखे ब्रह्मा, विष्णू आणि शिव यांची प्रतीके मानली जातात, म्हणूनच हे मंदिर तिन्ही देवतांच्या एकत्रित उपासनेशी जोडले गेले आहे. सतत होणाऱ्या जलार्पणामुळे कालांतराने दगडाची झीज झाली आहे, त्यामुळे लिंगाचे स्वरूप तुमच्या अपेक्षेपेक्षा कमी स्पष्ट दिसू शकते.

त्रिदेवांच्या सुवर्ण मुखवट्यावर हिरे आणि पाचू जडवलेला मुकुट ठेवला जातो. हा मुकुट पांडवकालीन असल्याची परंपरागत श्रद्धा आहे, मात्र ती श्रद्धेची बाब असून त्याची प्रमाणित तारीख उपलब्ध नाही. या मुकुटाचे दर्शन सोमवारी दुपारी 4 ते 5 या वेळेत घडते, असे सांगितले जाते [TO VERIFY].

गोदावरी ही भारतातील दुसऱ्या क्रमांकाची सर्वात लांब नदी आहे. सुमारे 1,465 किलोमीटर पूर्वेकडे वाहत जाऊन ती बंगालच्या उपसागराला मिळते. तिला दक्षिण गंगा असेही म्हणतात. तिचा उगम मंदिराच्या वर असलेल्या ब्रह्मगिरी पर्वतावर होतो.

गोदावरी उगम म्हटले की इथे तीन ठिकाणांची नावे ऐकायला मिळतात:

• ब्रह्मगिरी: ज्या पर्वतावर नदीचा उगम होतो.
• गंगाद्वार: पर्वतावरील गुहेतील मंदिर, जिथे पाणी प्रथम दिसते असे वर्णन केले जाते.
• कुशावर्त कुंड: मंदिराजवळचे पवित्र कुंड [TO VERIFY], ज्याला नदीचा स्रोत मानले जाते आणि जिथे भाविक दर्शनापूर्वी स्नान करतात.

परंपरागत कथा गौतम ऋषी आणि त्यांच्या पत्नी अहिल्या यांच्याशी जोडलेली आहे. ते ब्रह्मगिरीवर राहत होते. मत्सरी ऋषींच्या कपटामुळे गौतमांच्या हातून एका गायीचा मृत्यू झाला, असे सांगितले जाते. प्रायश्चित्तासाठी त्यांनी शिवाची आराधना केली. तेव्हा शिवाने गंगेला गोदावरीच्या रूपात इथे अवतरित केले आणि स्वतः तीन मुखांच्या ज्योतिर्लिंगाच्या रूपात इथेच वास केला.

आज दिसणारे मंदिर अठराव्या शतकातील आहे. पेशवे बाळाजी बाजीराव, म्हणजेच नानासाहेब पेशवे, यांनी ते काळ्या बेसाल्ट दगडात बांधून घेतले. येथील पूर्वीचे मंदिर मुघल शासक औरंगजेबाच्या काळात उद्ध्वस्त झाले, असे सांगितले जाते. हे मंदिर हेमाडपंती शैलीचे मानले जाते आणि ब्रह्मगिरी, नीलगिरी व कालगिरी या टेकड्यांच्या मधोमध आहे.

परिसरात अमृतवर्षिणी कुंड आणि गंगा, राम, कृष्ण व परशुराम यांसारख्या देवदेवतांच्या मूर्ती आहेत. एकेकाळी प्रसिद्ध नासक हिरा या लिंगाची शोभा वाढवत असे. तिसऱ्या इंग्रज-मराठा युद्धाच्या काळात तो इंग्रजांकडे गेला. त्र्यंबकमध्ये यात्रेकरू कुटुंबांच्या वंशावळीच्या नोंदीही ठेवल्या जातात. त्यावरून कुटुंबे आपल्या विधींसाठी किती काळापासून या गावात येत आहेत, याची कल्पना येते.

अनेक कुटुंबे कालसर्प पूजा आणि नारायण नागबली पूजा यांसारख्या विधींसाठी इथे येतात. प्रवासापूर्वी मंदिराची वेळ आणि त्र्यंबकेश्वरला कसे जावे हे पाहून घ्या, कारण रांगा आणि रस्त्यांची स्थिती वर्षभर सारखी नसते.

गुरुजींनी तुमच्या कुटुंबासाठी पूजा करावी असे वाटत असल्यास संपर्क पानावर तुमच्या तारखा आणि प्रश्न पाठवू शकता.